Organizacja uroczystości upamiętniającej 82. rocznicę pacyfikacji Józefowa – Rzeczpospolita Józefowska – 8.06.2025 r., Józefów
2025-06-18
W dniu 8 czerwca 2025 r. upamiętniono 82. rocznicę pacyfikacji Józefowa i fakt powstania Rzeczpospolitej Józefowskiej. Rzeczpospolitą Józefowską nazywano czas nieobecności niemieckich władz okupacyjnych w rejonie Józefowa, po zwycięskiej bitwie, która odbyła się 1 czerwca 1943 roku. Ta bitwa to jedna z wielu na wojennej mapie Zamojszczyzny, jednak wyjątkowa, ponieważ w biały dzień, w śmiałym ataku miejscowe oddziały partyzanckie zmusiły do wycofania się z Józefowa Niemców. Co ważne, przeprowadzona błyskawiczna akcja dała możliwość ucieczki zgromadzonym z zamiarem rozstrzelania mieszkańcom Józefowa.
Organizatorem uroczystości był Burmistrz Józefowa – Roman Dziura, Prezes Zarządu ŚZŻAK Okręg w Zamościu – Sławomir Zawiślak, Prezes Koła Rejonowego ŚZŻAK O/Z w Józefowie – Andrzej Wojtyło.
Niedzielna uroczystość rozpoczęła się uroczystą Mszą Św. w miejscowym kościele, w intencji Ojczyzny, uczestników historycznych wydarzeń z okresu II wojny światowej, współczesnych mieszkańców Józefowa oraz żołnierzy walczących w Bitwie o Monte Cassino, szczególnie tych z Ziemi Józefowskiej. Msza odprawiana była w koncelebrze przez ks. dziekana Zenona Mrugałę, ks. Ryszarda Kopra, ks. Ryszarda Lipiana oraz wikariusza józefowskiej parafii ks. Pawła Dynaka. Po Mszy Świętej głos zabrał Prezes ŚZŻAK O/Z S. Zawiślak, kierując słowa wdzięczności do organizatorów i uczestników uroczystości. W swoim wystąpieniu podziękował także ks. Ryszardowi Koprowi z Nowego Jorku. Ksiądz, pochodzący rodem z Oseredka, w piękny sposób w swojej wypowiedzi zaprezentował patriotyczne wychowanie swojej wielopokoleniowej rodziny. Przywołał pamięć swojego dziadka, który walczył w wojnie bolszewickiej w 1920 roku, następnie ojca, który walczył w szeregach Armii Krajowej. W wystąpieniu odniósł się do swojej misji, jako księdza, której ważnym celem jest realizacja hasła „ Bóg, Honor, Ojczyzna”, walka o prawdę, o pamięć, o dobro, które trzeba pielęgnować. Po eucharystii uczestnicy patriotycznego wydarzenia przemieścili się w szyku za sztandarami pod usytuowany przy ogrodzeniu Kościoła pomnik i pamiątkowe tablice upamiętniające żołnierzy AK/BCH oraz mieszkańców, którzy zostali zamordowani podczas pacyfikacji oraz poległych podczas II wojny światowej. W tym szczególnym miejscu odbyła się dalsza część uroczystości, która rozpoczęła się ceremoniałem wojskowym.
Kompanię honorową i poczet flagowy wystawił Garnizon WP Zamość. Dowódcą pocztu chorągwianego był sierż. Adam Małaszuk, chorągwianym kpr. Mateusz Baran, asystującym st. szereg. Tomasz Kania. Poczet Chorągwiany wystawił 25. Zamojski Batalion Lekkiej Piechoty im. mjr. Stanisława Prusa ps. „Adam” w Zamościu. Na wstępie dowódca kompanii honorowej złożył meldunek o gotowości do uroczystości, po czym odśpiewano Mazurka Dąbrowskiego.
W imieniu organizatorów uroczystości powitania gości dokonał Andrzej Wojtyło – Prezes Koła Rejonowego ŚZŻAK O/Z w Józefowie. Następnie przedstawił rys historyczny Bitwy o Józefów, podczas którego przywołano pamięć kilku uczestników bitwy: porucznika Hieronima Miąca ps. Korsarz, dowodzącego bitwą, który zginął w walce z żandarmerią niemiecką 4 sierpnia 1943 r.; porucznika Tadeusza Pęcherskiego ps. Orlik zamordowanego pod koniec sierpnia 1943 roku przez oddział Gwardii Ludowej w lesie Maziarze; Tadeusza Szanajca ps. Szum, który zginął pod Osuchami w 1944 roku; Krystiana Herca ps. Tarzan, który został zamordowany przez Urząd Bezpieczeństwa 17 lutego 1945 r.; Mariana Zgutki ps. Kogut, który zginął pod Osuchami w 1944 r., a ciała nie odnaleziono; Juliana Futyma ps. Fiat, który zmarł tuż po wojnie z wycieńczenia i ciężkiej choroby ścigany przez UB; Józefa Strzałki ps. Zagłoba wywiezionego w głąb Związku Radzieckiego w 1944 r.; Czesława Mużacza ps. Selim wywiezionego w głąb Związku Radzieckiego w 1944 r., któremu udało się wrócić do kraju w 1946 r.; Józefa Droździela ps. Radykał, który zginął podczas akcji na posterunek policji ukraińskiej w Łukowej w październiku 1943 r.; Czesława Terleckiego ps. Boruta uczestnika bitwy pod Osuchami, skazanego na wieloletnie więzienie po wojnie przez władze PRL; Tadeusza Nowaka ps. Butrym inwigilowanego i wielokrotnie aresztowanego, uczestnika bitwy pod Osuchami, który w czasie wojny stracił siostrę i brata; Henryka Kowala, który zaginął bez wieści, udając się na pomoc walczącej Warszawie w sierpniu 1944 r., ciała nie odnaleziono; Stefana Horodelskiego ps. Es zamordowanego przez UB w lipcu 1945 r.; Edmunda Maśko ps. Jastrząb, wielokrotnie aresztowanego po wojnie przez władzę ludową. W swojej wypowiedzi Prezes A. Wojtyło zaznaczył, że Bitwa o Józefów była spowodowana wcześniejszą akcją polskiego podziemia, która miała na celu likwidację niemieckich szpiegów, a żeby nie ściągnąć zemsty Niemców na mieszkańców Józefowa, likwidacja miała dokonać się poza jego granicami. Niestety Niemcy zostali ostrzeżeni, a w wyniku strzelaniny zginęło dwóch oficerów niemieckich, w tym major Lange, jeden z największych katów Zamojszczyzny. Akcją likwidacji gestapowców dowodził Kazimierz Białoszewski ps. Biskup, a uczestniczyli w niej: Józef Żmuda ps. Czarny, Jan Puźniak ps. Czort, Edmund Maśko ps. Jastrząb, Jan Naklicki ps. Dyplomata, Józef Turczyniak ps. Spadochron i Jan Żmuda ps. Burza. W odwecie 1 czerwca 1943 r. Niemcy przystąpili do pacyfikacji Józefowa. W pobliżu Józefowa zatrzymał się pancerny pociąg z 300 żołnierzami Wehrmachtu. Niemcy otoczyli miasteczko. Wszystkich mieszkańców spędzono w pobliże kościoła i ustawiono ich obok dzwonnicy z zamiarem rozstrzelania. Pozostające w pogotowiu oddziały partyzanckie Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i oddział partyzantki radzieckiej przystąpiły do ataku na pozycje niemieckie. Zdezorientowani Niemcy, przestali zwracać uwagę na zgromadzonych mieszkańców Józefowa, którzy wykorzystując powstałe zamieszanie, rozbiegli się po miasteczku. Straty niemieckie nie są znane. Po stronie partyzanckiej poległo 3 partyzantów, a 17 zostało rannych. Przez ponad 3 tygodnie w Józefowie nie było przedstawicieli władz okupacyjnych. W Bitwie o Józefów poległ Józef Kudełka ps. Czarny z oddziału AK „Korsarza”, Michaił Atamanow ps. Miszka Tatar i Malik Ażurow ps. Iwan Tadzik. Całością akcji dowodził Hieronim Miąc ps. Korsarz. Jego oddział składał się z trzech plutonów: z Aleksandrowa dowodzonego przez Włodzimierza Hascewicza ps. War, z Józefowa i Pardysówki dowodzonego przez Feliksa Pardusa ps. Piast z Górecka i Brzezin dowodzonego przez Czesława Mużacza ps. Selim. W akcji brał również udział oddział Batalionów Chłopskich dowodzony przez Antoniego Wróbla ps. Anton, Burza oraz oddział partyzantki rosyjskiej utworzony ze zbiegłych jeńców pod dowództwem Michaiła Atamanowa ps. Miszka Tatar.
Historia pięcioletniej okupacji Józefowa to potężny etos bohaterstwa i poświęcenia. Autorami tej historii było bardzo wielu mieszkańców Józefowa i okolic. Aby zachować pamięć o nich i ich poświęceniu dla nas obecnie żyjących, ŚZŻAK O/Z Koło Rejonowe w Józefowie od wielu lat podejmuje działania, które mają upamiętnić ludzi i wydarzenia z okresu II wojny światowej.
W 2012 r. odsłonięto na kościelnym murze tablice upamiętniające poległych i pomordowanych mieszkańców Józefowa, uzupełniono je w 2013 r. tablicą pomordowanych przez UB i NKWD. W 2013 r. wykonano również tablicę i posadzono dęby przy ścieżce edukacyjnej Nadleśnictwa Józefów, upamiętniające dowódców AK Rejonu Józefów w czasie II wojny światowej. W 2021 r. odsłonięto pomnik i wykonano tablice z nazwiskami około 500 członków oddziałów Armii Krajowej we Fryszarce. Do ww. upamiętnień dołączyła odsłonięta podczas ubiegłorocznej uroczystości Tablica żołnierzy 2. Korpusu Polskiego z Józefowa i okolic walczących w Polskich Siłach Zbrojnych pod dowództwem gen. dyw. Władysława Andersa.
Jako następny głos zabrał poseł na Sejm RP, Prezes ŚZŻAK Okręg Zamość Sławomir Zawiślak, który na wstępie podziękował wszystkim obecnym za udział w uroczystości, a także za wsparcie jej organizacji. Podkreślając potrzebę kultywowania pamięci o bohaterskich czynach Przodków, w sposób szczególny podziękował Prezesowi Koła Rejonowego ŚZŻAK O/Z w Józefowie Andrzejowi Wojtyle i jego Wiceprezesowi Józefowi Więcławowi za trud włożony w upamiętnienie Bitwy o Józefów. Ich długoletnie, efektowne sukcesy w upamiętnianiu zasług żołnierzy PPP z terenu Ziemi Józefowskiej, czego przykładem są m.in. wyżej wspomniane tablica we Fryszarce przywołująca nazwiska ponad 500 żołnierzy AK walczących za Ojczyznę na terenie Ziemi Józefowskiej oraz tablice w Józefowie, które m.in. przywołują pamięć dziesięciu żołnierzy Ziemi Józefowskiej i okolic, walczących w 2. Korpusie Polskim pod dowództwem gen. dyw. Władysława Andersa. Prezes S. Zawiślak odniósł się też do wydarzeń sprzed 82 lat, kiedy to nasi Przodkowie – bohaterscy wyzwoliciele Józefowa, żołnierze AK i BCH – Powstańcy Zamojscy, uczestnicy Akcji Burza, podejmując walkę mieli przeciwko sobie około 6-7 mln żołnierzy, którymi dysponował zwycięski wtedy na wszystkich frontach II wojny światowej Hitler. Oni nie zlękli się, poszli walczyć za Ojczyznę, w obronie zagrożonych Rodzin. Wierząc głęboko w Boga zwyciężyli. Ludobójcza akcja wysiedleńcza została zatrzymana. Polskie Państwo Podziemne w zapomnianym, krwawym ale zwycięskim Powstaniu Zamojskim wygrało z okupantem. Odwaga i wiara w swoje siły oraz potrzeba obrony interesu narodowego nawet w najtrudniejszych chwilach to ważne przesłanie, przykład dla nas współczesnych do pracy na rzecz umacniania naszego państwa i dlatego tę pamięć, tak warto pielęgnować. Prezes ŚZŻAK O/Z po raz kolejny przywołał swoje słowa: „Rzeczpospolita Józefowska to był wielki czyn tamtych czasów i myślę, że dzisiaj mamy godne przywołanie tej pamięci zasług i obyśmy za słowami ks. Pawła Bartoszewskiego, mając w sercach Boga i Ojczyznę, pamiętając o naszym narodowym interesie, uwierzyli, że zawsze możemy wygrać, jeżeli tylko dobrze myślimy i chcemy osiągnąć dobry cel. A teraz jest trudny czas, przed naszą Ojczyzną jest wiele wyzwań”. Kończąc, Prezes Zawiślak, podkreślił wielkie zasługi Kościoła, Wojska Polskiego, administracji rządowej, samorządowej, wielu stowarzyszeń w pielęgnowaniu tejże historii. Podkreślił pracę swoich Przyjaciół, członków Związku, który działa na terenie 6 powiatów – 4 powiatów Zamojszczyzny oraz powiatu krasnostawskiego i lubaczowskiego. Zauważył, jak kilkuset społeczników wspaniale angażuje się w społeczną pracę historyczną. Serdecznie podziękował za tę wspaniałą uroczystość wszystkim organizatorom, współorganizatorom, a uczestnikom za obecność. Nisko też ukłonił się Księżom, którzy dzisiaj podczas Mszy Św. przywołali pamięć żołnierzy walczących pod dowództwem gen. Władysława Andersa, a upamiętnionych na tablicach podczas ubiegłorocznej uroczystości: Jan Gontarz – ur. 22.06.1907 r. w Józefowie, st. saper 5. Baonu Saperów, 5. Kresowa Dywizja Piechoty. Z armią Andersa przeszedł szlak z ZSRR aż do Włoch. Po zakończeniu wojny wrócił do Józefowa. Zmarł w 1967 roku.
Jan Bogumił Lal – ur. 12.01.1923 r. w Majdanie Nepryskim. Strzelec, 4. Kompania Zaopatrzenia, 5. Kresowa Dywizja Piechoty. Zmarł 18.04.1990 r.
Władysław Łazorczyk – ur. w 1917 roku na Floriance. Został wywieziony na roboty do Niemiec, gdzie pracował jako kowal. Stamtąd z kolegami uciekł porwanym samolotem do Szwajcarii, następnie przedostał się do Włoch i wstąpił do Wojska Polskiego. Był saperem w 3. Dywizji Strzelców Karpackich, która uczestniczyła w kampanii włoskiej. W 1946 r. Karpacki batalion saperów został przetransportowany do Wielkiej Brytanii i w następnym roku rozformowany. W. Łazorczyk nie wrócił do Polski, osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie założył firmę kaletniczą pod nazwiskiem Walter Lawrence. Kilkakrotnie odwiedził brata Juliana w Józefowie. Zmarł w 1998 r. w Manchesterze.
Józef Malec – stryjeczny bratanek Bronisława Malca ps. Żegota, ur. 03.10 1902 r. Mieszkał w osadzie leśnej Malce k. Józefowa. Służył jako ułan w 12. Pułku Ułanów Podolskich. Walczył o Monte Cassino i był w grupie szturmowej, która zawiesiła jako pierwsza proporzec pułkowy na ruinach klasztoru na Monte Cassino. Zmarł w 1977 r.
Józef Margol – ur. 22.02.1910 r. w Majdanie Nepryskim. Kanonier 4. Pułku Artylerii Lekkiej wchodzącego w skład 5. Kresowej Dywizji Piechoty. Odznaczony Krzyżem Monte Cassino nr 20316. Zginął pod Bolonią 13.12.1944 r., gdzie spoczywa na cmentarzu żołnierzy polskich w sektorze 20-1, miejsce 2.
Antoni Nakliki – ur. 19.06.1919 r. w Majdanie Nepryskim. Saper 5. Kresowej Dywizji Piechoty. Odznaczony krzyżem Monte Cassino nr 25679. Po wojnie wrócił do Polski i zamieszkał w Borowinie k. Józefowa. Zmarł w 2016 r. w Górnikach.
Stanisław Pastuszek – ur. 01.11.1908 r. w Majdanie Nepryskim. Strzelec, telegrafista. W latach 1931-1932 odbył służbę wojskową w plutonie łączności 24. Pułku Piechoty w Łucku. Zmobilizowany w 1939 r. przeszedł szlak bojowy 24. PP. w składzie 27. Dywizji Piechoty, tocząc boje z Niemcami na Pomorzu i Kujawach, aż do ostatnich walk nad rzeką Bzurą, gdzie 19 września pułk został rozbity. Udaje mu się uniknąć niewoli i wraca do rodzinnej miejscowości. Jednak w 1943 r. zostaje aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego na Majdanku w Lublinie, skąd trafia do Niemieckiej Rzeszy na roboty. Tam pracuje w cukrowni blisko granicy z Francją W 1944 r. przedostaje się do Francji i zgłasza się do amerykańskiej armii, po czym zostaje odesłany do Anglii, a stamtąd do Włoch – Bari. Dnia 7.05.1945 r. został wcielony do 3. Dywizji Strzelców Karpackich do 24. Baonu Wartowniczego I Kompanii. W lipcu 1946 r. zostaje przeniesiony do plutonu wartowniczego 5. szpitala wojennego. We wrześniu 1946 r. został przetransportowany do Anglii, skąd wrócił do kraju 24.04.1947 r. Zmarł 5 grudnia 1999 roku.
Roman Sobczak – ur. 09.06.1921 r. pochodzący z wioski Dąbrowica pod Biłgorajem. Jako dziecko przyjechał z matką do Polski. W 1939 r. wojna zastała go na Kresach. Został aresztowany przez Rosjan i wywieziony na Sybir. Stamtąd udaje mu się trafić do Armii Andersa, z którą przeszedł cały szlak bojowy. Był saperem w 3. Dywizji Strzelców Karpackich. Po zakończeniu wojny wyjechał do USA. W 1948 r. wrócił do Polski. Ożenił się z siostrą Wacława Więcława, piekarza z Józefowa. Zmarł 29.06.1987 r. w Biłgoraju, gdzie jest pochowany.
Stanisław Zaśko – ur.11.11.1912 r. w Józefowie. St. saper w 5. Baonie Saperów 5. Kresowej Dywizji Piechoty. Z armią Andersa przeszedł cały szlak z ZSRR aż do Włoch. Zmarł 11.05.2011 roku.
Franciszek Sarzyński – ur. 06.01.1914 r. w Starej Hucie. Zmobilizowany w 1939 r., walczył jako kawalerzysta. W połowie września dostał się do niewoli pod Puławami. Przebywał w obozie jenieckim na terenie Niemiec. Dwukrotnie podejmował próbę ucieczki. Po pierwszej próbie został ukarany i osadzony w karcerze. Druga próba była pomyślna, dlatego przedostał się do Szwajcarii, a stamtąd do Włoch, gdzie wstąpił w szeregi 2. Korpusu Polskiego. Służył jako strzelec w 3. Dywizji Strzelców Karpackich. W 1949 roku wrócił do Polski, zamieszkał w Zamościu i pracował na roli. Zmarł w 1985 roku, spoczywa na cmentarzu komunalnym w Zamościu.
Następnie głos zabrał Burmistrz Józefowa – Roman Dziura, który w długim wystąpieniu dziękując za dobrą współpracę z ŚZŻAK O/Z innymi instytucjami i osobami zaangażowanymi w pracę patriotyczną przedstawił liczne efekty tej dobrej, oczekiwanej przez społeczeństwo współpracy.
Ceremoniał wojskowy niedzielnej uroczystości zakończył Apel Pamięci, który odczytał oficer z Zamojskiego Garnizonu, a po nim oddano salwę honorową. Po czym przy dźwiękach werbli przybyłe delegacje złożyły wieńce, kwiaty i znicze pamięci pod pamiątkową płytą żołnierzy AK oraz żołnierzy walczących w Bitwie o Monte Cassino 1944 r.
W uroczystości oprócz w/w udział wzięli: mjr Marek Kuśmierczak – reprezentujący dowódcę Garnizonu WP Zamość, Stanisław Kozyra – Wójt Gminy Łukowa, absolwent LO w Józefowie, Henryk Byra – Prezes Stowarzyszenia Wychowanków Liceum Ogólnokształcącego w Józefowie, Urban Kolman– Nadleśniczy Nadleśnictwa Józefów, Jerzy Hajduk wraz z Radnymi Rady Miejskiej w Józefowie, Zenon Kowalik – Prezes Zarządu Stowarzyszenia Dzieci Zamojszczyzny Ziemi Biłgorajskiej, Wincenty Laszczak – Prezes Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych, Barbara Wojciechowska i Henryk Paska – Radni Powiatu Biłgorajskiego, Anna Mazurek – Dyrektor Szkoły Podstawowej w Józefowie, Marlena Strzęciwilk – Dyrektor Szkoły Podstawowej w Stanisławowie, Mariola Kudełka – Dyrektor Szkoły Podstawowej w Majdanie Nepryskim, Ewa Skóra – Dyrektor Przedszkola Miejskiego w Józefowie, Marzena Studnicka – Dyrektor Środowiskowego Domu Samopomocy, Barbara Wojciechowska – Kierownik Warsztatów Terapii Zajęciowej, Beata Hunicz – Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Józefowie, Teresa Rollinger – Prezes Koła Rejonowego ŚZŻAK O/Z w Tomaszowie Lubelskim wraz z p. Lucyną Rebizant, hm. Anna Rojek wraz z 10. DH „Traperski Krąg” im. Jana Leonowicza ps. Burta z Suśca, Ryszard Bojarski – Komendant Gminny OSP w Józefowie, Prezesi organizacji pozarządowych, przedstawiciele mediów. W uroczystości udział wzięli również emerytowani przedstawiciele Wojska Polskiego, mieszkańcy Ziemi Józefowskiej. W niedzielnej uroczystości licznie uczestniczyli Członkowie Rodzin Żołnierzy walczących w Polskich Siłach Zbrojnych pod Monte Cassino.
Rangę uroczystości podniosła obecność pocztów sztandarowych: Poczet chorągwiany WP z 3. Batalionu Zmechanizowanego w Zamościu, Poczty sztandarowe organizacji i stowarzyszeń kombatanckich: Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Zamość, ŚZŻAK O/Z z Kół Rejonowych z Józefowa i Starego Zamościa, Ochotniczych Straży Pożarnych z terenu Gminy Józefów: Józefowa, Górnik i Majdanu Nepryskiego, Szkoły Podstawowej w Józefowie, Majdanie Nepryskim i Stanisławowie, proporzec harcerski Drużyny Harcerskiej „Traperski Krąg” z Suśca.
Ostatnim punktem patriotycznego wydarzenia był poczęstunek, podczas którego nastąpiły rozmowy integracyjne. A więc wspólna praca zawsze ma sens… Zawsze jednoczy.
Dziękujemy wszystkim uczestnikom niedzielnego wydarzenia za obecność na tej szczególnej uroczystości, przywołującej także Żołnierzy upamiętnionych na pamiątkowych płytach w 80. rocznicę Bitwy o Monte Cassino, których hasłem przewodnim są zaszczytne słowa: „są bitwy, na które nie pada pył zapomnienia. Bierze je na swoje skrzydła legenda i zanosi do „narodowego pamiątek kościoła”. Do nich należy właśnie Bitwa o Monte Cassino”. (gen. broni Władysław Anders, dowódca 2. Korpusu Polskiego).
Cześć i chwała Bohaterom!
