Zapraszamy na ekspozycję geologiczną, archeologiczną i paleontologiczną w Muzeum Historycznym Inspektoratu Zamojskiego AK im. Stanisława Prusa “Adama” w Bondyrzu

Ekspozycja zlokalizowana w budynku muzealnym, obejmująca zgromadzone zbiory militarne i inne związane z okresem II. wojny światowej została wzbogacona o skamieliny i zabytki archeologiczne z bogatej kolekcji Jana Sitka, eksponowane w drugiej części obiektu. Istniejącą ekspozycję uporządkowano tematycznie i chronologicznie, uzupełniając gabloty z ogólnymi opisami eksponatów, eksponując okazy szczególnie spektakularne. Zbiory archeologiczne zdominowane przez materiały krzemienne i kamienne zaprezentowano w porządku chronologicznym – od okresu późnego paleolitu, poprzez mezolit, neolit, epokę brązu, po czasy średniowiecza. W szczególnych przypadkach wyeksponowano zabytki pochodzące z jednego stanowiska archeologicznego. Ze względu na wartość dokumentacyjną i historyczną notatek i rysunków wykonanych ponad 30 lat temu pod nadzorem twórcy kolekcji pozostawiono je w gablotach jako świadectwo jego działalności. Materiał ilustracyjny na planszach powiązano z eksponatami w gablotach. Zbiory geologiczne i paleontologiczne z planszami informacyjnymi umiejscowiono w wydzielonej części ekspozycji. Kolorystyka plansz nawiązuje do eksponowanych obecnie, w celu ich „scalenia” pod względem aranżacji całości ekspozycji.

Wykaz gablot, plansz, wydruków i elementów ekspozycji.
Plansze na stelażu pośrodku sali wystawowej.

  1. Plansza tytułowa ekspozycji na wprost wejścia do sali wystawowej, wym. 65 x 80 cm.
    PRADZIEJE BONDYRZA I OKOLIC
  2. Plansza z mapą stanowisk archeologicznych w dolinie Wieprza w okolicach Bondyrza, wym.
    65 x 80 cm.
  3. Plansza z tablicą chronologiczną okresów pradziejów z uwzględnieniem lokalnych kultur archeologicznych, z którymi związane są eksponowane zabytki, wym. 65 x 80 cm.
  4. Plansza z opisem rozwoju osadnictwa w okolicach Bondyrza od okresu pradziejów do czasów średniowiecza, wym. 65 x 80 cm.

    Najstarsze ślady osadnictwa w okolicach Bondyrza pochodzą z okresu późnego paleolitu. Świadectwem pobytu grup ludzkich w tym czasie są nieliczne zabytki krzemienne (m.in. groty strzał), znalezione na terenie obozowisk usytuowanych na piaszczystych wydmach w dolinie Wieprza. Podstawą gospodarki w okresie paleolitu i mezolitu było myślistwo, rybołówstwo i zbieractwo. W powszechnym użyciu w środkowej epoce kamienia – mezolicie (od ok. VIII do V tys. p.n.e.) były krzemienne zgeometryzowane (w formie trapezów, trójkątów) grociki do strzał powszechnie używanego łuku, będącego wówczas podstawową bronią dalekosiężną. Narzędzia krzemienne z tego okresu pochodzą z okolic Bondyrza i Kaczórek. W poł. VI tys. p.n.e. następuje zmiana trybu życia z koczowniczego na osiadły. W neolicie na nasze tereny docierają zza Karpat ludy rolnicze, przynoszące ze sobą znajomość uprawy roli i hodowli bydła, także wyrobu glinianych naczyń. Najliczniejsze ślady pozostawiła ludność kultury pucharów lejkowatych. Ślady jej obecności dokumentują liczne narzędzia krzemienne i fragmenty ceramiki, stanowiące pozostałości po osadach i obozowiskach znanych z Bliżowa, Bondyrza, Kaczórek i Hutek. Potwierdziły to archeologiczne badania wykopaliskowe, w trakcie których odkryto pozostałości obiektów gospodarczych i mieszkalnych z dużą ilością materiałów zabytkowych, co świadczy o długotrwałym i stabilnym osadnictwie w dolinie Wieprza w IV tys. p.n.e. W młodszej fazie neolitu ( III tys. p.n.e.) nastąpiła zmiana klimatu na bardziej suchy o cechach kontynentalnych, co sprzyjało rozwojowi hodowli zwierząt. Tereny Roztocza zajęła pasterska ludność kultury amfor kulistych, a po niej kultury ceramiki sznurowej. Z tego okresu z okolic Bondyrza pochodzą liczne znaleziska toporów kamiennych i krzemiennych siekier oraz innych narzędzi i zabytków ceramicznych. Ze środkowej epoki brązu (ok. 1600 – 1200 lat p.n.e.) pochodzą pozostałości osad ludności kultury trzcinieckiej odkryte w m.in. w Bondyrzu, Kaczórkach, Hutkach i ciałopalne cmentarzysko kurhanowe w Guciowie. W późnej epoce brązu (od ok. 1200 lat p.n.e.) i w okresie halsztackim epoki żelaza na Roztoczu i sąsiednich terenach rozwijała się kultura łużycka. Dominującym obrządkiem pogrzebowym było ciałopalenie, zaś szczątki zmarłych składane były do glinianych naczyń – popielnic. Cmentarzyska ludności tej kultury, z dużą ilością pochówków odkryto w sąsiedztwie Roztocza m.in. w Topornicy, Pniówku, Wieprzcu i Bodaczowie. Kres wielowiekowemu rozwojowi tej kultury przyniósł najazd koczowniczych Scytów. Z młodszych faz epoki brązu i epoki żelaza oraz z okresu wpływów rzymskich brak jest śladów osadnictwa w okolicach Bondyrza. Następne pochodzą z okresu wczesnego średniowiecza, począwszy od VIII wieku do czasów najazdu mongolskiego w połowie XIII wieku, co dokumentują znaleziska w postaci żelaznych grotów. Badania archeologiczne potwierdziły pozostałości osad z tego okresu w Bondyrzu i Bliżowie, powiązanych z kompleksem osadniczym, cmentarzyskami kurhanowymi i grodziskiem w pobliskim Guciowie. Zgromadzona przez Jana Sitka kolekcja obejmuje również zabytki, w tym luźne znaleziska z młodszych okresów historycznych, pochodzące z terenu Roztocza i sąsiednich regionów.
    I. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  5. Topory kamienne – 33 szt.
    Podpis: Topory kamienne z neolitu
    II. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  6. Siekiery krzemienne – 52 szt.
  7. Siekiery kamienne – 3 szt.
  8. Narzędzia krzemienne wiórowe – 3 szt.
  9. dłuto krzemienne – 1 szt.
    Podpis: Siekiery krzemienne i kamienne, dłuto krzemienne, narzędzia z wiórów krzemiennych z
    neolitu i wczesnego okresu epoki brązu
    III. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  10. Siekiery krzemienne – 8 szt.
  11. Groty krzemienne – 13 szt.
  12. Narzędzia krzemienne wiórowe – 1 szt.
  13. Narzędzia krzemienne odłupkowe – 1 szt.
  14. Sierpy krzemienne – 14 szt.
    Podpis: Siekiery, groty, sierpy krzemienne i narzędzia z wiórów krzemiennych z epoki brązu
    Wydruk wielkoformatowy, dwustronny w środkowej witrynie okiennej, ilustrujący proces
    sylifikacji drzew w okresie trzeciorzędu z roślinnością na brzegu zbiornika wodnego,
    z zanurzonymi w wodzie kłodami drewna, wym. 107 x 152 cm – górna część witryny, 107 x 79
    cm – dolna część witryny.
    Tekst do zamieszczenia na tle wydruku:
    Na terenie Roztocza spotykane są skamieniałe fragmenty pni drzew stanowiące
    największe tego typu skupisko w Polsce. Pochodzą z okresu trzeciorzędu (miocen środkowy)
    czyli sprzed ok. 15 milionów lat. W tym czasie panował klimat ciepły i wilgotny, sprzyjający
    rozwojowi drzew iglastych , najczęściej w rodzaju sekwoja z rodziny cypryśnikowatych. Pnie
    powalonych drzew trafiały do rzek, gdzie po przykryciu przez piaski, muły i popioły wulkaniczne
    były nasączane krzemionką zawartą w wodzie, co powodowało ich kamienienie. Na
    zachowanych do naszych czasów okazach skamieniałych drzew o różnej barwie – od
    białawożółtawej, szarej do prawie czarnej widoczne są ślady działalności gryzoni.
    W części sali w sąsiedztwie witryn okiennych ekspozycja oryginalnych, dużych fragmentów
    skamieniałego drewna na posadzce – ilość do wyboru.
    Plansze na stelażu pośrodku sali wystawowej.
  15. Plansza rysunkowa: Polowanie na mamuta w starszej epoce kamienia ok. 20 – 15 tys. lat
    p.n.e., wym. 65 x 73,5 cm.
  16. Plansza foto: Rekonstrukcja domu kultury ceramiki wstęgowej rytej z wczesnego neolitu (ok.
    2 poł. VI tys. p.n.e.), wym. 65 x 73,5 cm.
  17. Plansza foto: Rekonstrukcja narzędzi krzemiennych w drewnianych oprawach, wym. 65 x 73,5
    cm.
  18. Plansza rysunkowa: Rekonstrukcja uzyskiwania wiórów krzemiennych przerabianych na
    narzędzia, wym. 65 x 73,5 cm.
    IV. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  19. Kość żuchwowa mamuta – 1 szt.
  20. Grociki krzemienne – 5 szt.
  21. Rylce krzemienne – 2 szt.
  22. Rdzeń krzemienny – 1 szt.
  23. Wiór krzemienny – 1 szt.
  24. Kość udowa mamuta – 1 szt.
    Podpis: Kość żuchwowa i udowa mamuta. Krzemienne grociki do strzał, wiór, rylce i rdzeń do
    uzyskiwania wiórów z okresu paleolitu schyłkowego
    V. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  25. wióry i narzędzia wiórowe – 121 szt.
  26. grociki krzemienne – 11 szt.
  27. rdzenie krzemienne – 4 szt.
  28. tłuki krzemienne – 5 szt.
  29. siekiery kamienne – 5 szt.
  30. topory kamienne – 6 szt.
  31. motyka kamienna – 1 szt.
  32. odłupki krzemienne – 99 szt.
    Podpis: Narzędzia krzemienne i kamienne z wczesnego neolitu
    VI. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  33. siekiery krzemienne – 10 szt.
  34. dłuta krzemienne – 6 szt.
  35. wióry i narzędzia wiórowe – 69 szt.
  36. siekiery kamienne – 2 szt.
  37. przęśliki gliniane – 14 szt.
  38. uchwyt naczynia glinianego w postaci główki barana – 1 szt.
  39. topór rogowy – 1 szt.
  40. ciężarki gliniane – 3 szt.
    Podpis: Narzędzia krzemienne i kamienne, gliniane przęśliki i ciężarki tkackie, topór rogowy
    z neolitu
    Rekonstrukcja naczynia glinianego kultury pucharów lejkowatych z uchwytami zoomorficznymi
    na podstawie oryginalnej glinianej główki barana ( wydruk jako tło prezentacji oryginalnej
    glinianej główki barana).
    Naczynie kultury pucharów lejkowatych umieszczone pod gablotą VI.
    Podpis: Naczynie kultury pucharów lejkowatych z neolitu
    VII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  41. siekiery krzemienne – 1 szt.
  42. narzędzia wiórowe i odłupkowe – 118 szt.
  43. ząb zwierzęcy – 1 szt.
    Podpis: Krzemienna siekiera i narzędzia z wiórów i odłupków krzemiennych z neolitu i
    wczesnego okresu epoki brązu
    VIII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  44. odłupki i wióry w tym narzędzia krzemienne – 267 szt.
  45. siekiery krzemienne – 5 szt.
  46. mikrosiekiery krzemienne – 4 szt.
  47. grociki krzemienne – 17 szt.
  48. rdzeń krzemienny – 1 szt.
  49. fragmenty ceramiki – 4 szt.
    Podpis: Krzemienne siekiery, narzędzia z wiórów i odłupków, grociki, rdzeń i fragmenty
    ceramiki z neolitu i wczesnego okresu epoki brązu
    IX. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  50. siekiery krzemienne – 16 szt.
  51. dłuta krzemienne – 3 szt.
  52. odłupki i wióry krzemienne – 64 szt.
  53. grociki krzemienne – 7 szt.
    Podpis: Krzemienne siekiery, dłuta, narzędzia z wiórów i odłupków i grociki z neolitu i
    wczesnego okresu epoki brązu
    X. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  54. siekiery krzemienne – 8 szt.
  55. dłuto krzemienne – 1 szt.
  56. wiórki i odłupki krzemienne – 106 szt.
  57. rdzeń krzemienny – 1 szt.
  58. półwytwór siekiery – 1 szt.
  59. surowiak krzemienny – 1 szt.
  60. siekieromłot kamienny – 1 szt.
    Podpis: Krzemienne siekiery i ich półwytwory, dłuto, narzędzia z wiórów i odłupków, rdzeń ,
    surowiak i siekieromłot kamienny z neolitu i wczesnego okresu epoki brązu
    XI. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  61. siekiery krzemienne – 9 szt.
  62. narzędzia z wiórów i odłupków krzemiennych – 74 szt.
  63. grociki krzemienne – 19 szt.
    Podpis: Krzemienne siekiery , narzędzia z wiórów i odłupków i grociki z neolitu i wczesnego
    okresu epoki brązu
    XII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  64. płyty kamienne do szlifowania siekier – 3 szt.
  65. siekiery krzemienne – 2 szt.
  66. siekiera kamienna – 1 szt.
  67. płyty kamienne do szlifowania – 3 szt.
    Podpis: Płyty kamienne do szlifowania siekier krzemiennych i kamiennych
    XIII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  68. kamień żarnowy wklęsły – 1 szt.
  69. żarna kamienne dwuczęściowe – 2 szt.
  70. rozcieracze kamienne kuliste – 13 szt.
    Podpis: Żarna i rozcieracze kamienne
    XIV. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  71. gliniane popielnice kultury łużyckiej – 11 szt.
  72. grociki krzemienne – 7 szt.
  73. grociki z brązu – 58 szt.
  74. nożowaty przedmiot ( sztylet?) żelazny – 1 szt.
    Podpis: Gliniane popielnice kultury łużyckiej i grociki krzemienne z epoki brązu
    Scytyjskie grociki z brązu – VIII – IV wiek p.n.e.
    Nożowaty przedmiot żelazny ( sztylet?)- ok. poł. I tys. p.n.e.
    XV. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  75. żelazne bełty strzał do kuszy – 5 szt.
  76. groty do strzał z łuku – 15 szt.
  77. groty żelazne – 7 szt.
  78. noże żelazne – 2 szt.
  79. krzesiwo żelazne – 1 szt.
  80. żelazne okucie buta – 1 szt.
  81. żelazne sprzączki lirowate – 2 szt.
  82. kółka żelazne – 2 szt.
  83. naczynie gliniane – 1 szt.
  84. miniaturowy toporek z brązu – 1 szt.
  85. okucie pochwy sztyletu – 1 szt.
  86. fragment rudy żelaza – 1 szt.
  87. żelazne noże kaletnicze do obróbki skóry – 2 szt.
    14 skałki krzemienne – 4 szt.
  88. groty żelazne – 2 szt.
    Podpis: Zabytki z okresu wczesnego średniowiecza, średniowiecza i nowożytnego
    Żelazne bełty strzał do kuszy
    Groty do strzał z łuku
    Groty żelazne
    Noże żelazne
    Krzesiwo żelazne
    Żelazne okucie buta
    Żelazne kółka i sprzączki lirowate
    Naczynie gliniane
    Miniaturowy toporek z brązu
    Okucie pochwy sztyletu
    Fragment rudy żelaza
    Żelazne noże kaletnicze do obróbki skóry
    Skałki krzemienne
    Groty żelazne
  89. Plansza foto: Rogowe i kamienne narzędzia do obróbki krzemienia, wym. 65 x 80 cm.
  90. Plansza foto: Rekonstrukcja obróbki skóry drapaczem krzemiennym, wym. 65 x 80 cm.
  91. Plansza foto: Rekonstrukcja ścinania zboża sierpem z krzemiennymi wkładkami, wym. 65 x
    80 cm.
  92. Plansza foto: Rekonstrukcja ścinania zboża sierpem z wióra krzemiennego, wym. 65 x 80 cm.
  93. Plansza foto: Rozcieranie ziaren zboża w kamiennych żarnach. Płyta kamienna do szlifowania
    siekier krzemiennych i kamiennych, wym. 65 x 80 cm.
  94. Plansza foto: Rekonstrukcja stosu ciałopalnego. Popielnice gliniane na cmentarzysku kultury
    łużyckiej z epoki brązu, wym. 65 x 80 cm.
    Monitor do prezentacji programów edukacyjnych, filmów, animacji i fotografii.
    XVI. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  95. kopalne muszle małży ostryg – 38 szt.
    Podpis: Muszle małży ostryg – kreda górna, ok. 70 mln lat Roztocze Środkowe
    XVII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  96. kopalne jeżowce 17 szt.
  97. odciski małży – 32 szt.
  98. odciski ślimaków – 15 szt.
    Podpis: Kopalne jeżowce, małże i ślimaki – kreda górna, ok. 70 mln lat Krasnobród –
    kamieniołom
    XVIII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  99. fragmenty skał z odciskami liści – 44 szt.
    Podpis: Odciski liści drzew – kreda górna, ok. 70 mln lat Krasnobród, Kosobudy, Obrocz
    XIX. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  100. fragmenty skał z odciskami gałązek drzew iglastych i kory drzew – 18 szt.
  101. fragmenty skał z odciskami owoców magnolii – 5 szt.
  102. kopalne gąbki – 12 szt.
    Podpis: Fragmenty skał z odciskami gałązek drzew iglastych i kory drzew – kreda górna, ok. 70
    mln lat
    Fragmenty skał z odciskami owoców magnolii – kreda górna, ok. 70 mln lat Krasnobród –
    kamieniołom
    Kopalne gąbki – kreda górna, ok. 70 mln lat Krasnobród – kamieniołom
    XX. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  103. amonity – 9 szt.
    Podpis: Amonity
    XXI. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  104. amonity – 15 szt.
    Podpis: Amonity
    XXII. Gablota
    Wykaz eksponatów:
  105. rozpołowiona konkrecja z odciskiem ryby – 2 szt.
  106. amonity – 23 szt.
  107. odciski małży i ślimaków – 7 szt.
  108. odciski łusek ryby – 2 szt.
  109. zęby rekina – 4 szt.
  110. belemnity – 20 szt.
  111. muszle ostryg – 2 szt.
  112. odciski małży, korali i ślimaków – 45 szt.
    Podpis: Rozpołowiona konkrecja z odciskiem ryby
    Amonity
    Odciski małży i ślimaków
    Odciski łusek ryby
    Zęby rekina
    Belemnity
    Muszle ostryg
    Odciski małży, korali i ślimaków
  113. Plansza – SKAMIENIAŁOŚCI KREDY GÓRNEJ wiek ok. 70 mln lat
  114. Plansza – Jan Sitek prezentujący kolekcję
  115. Plansza – Tablica chronologiczna epok geologicznych.
    Za filarem złożona duża ilość fragmentów skamieniałego drewna i drewniana barć.

Serdecznie zapraszamy.